مضمون‌کاوی مسئولیت اجتماعی سازمان از دیدگاه آیات و روایات: دلالت‌هایی برای دانشگاه‌های جامعه اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد، گروه مدیریت دولتی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

2 دکتری، گروه مدیریت رفتاری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

3 کارشناس ارشد مدیریت، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد مرودشت، فارس، ایران.

4 کارشناس ارشد، گروه مدیریت بازرگانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد فیروزکوه، تهران، ایران.

10.22034/jhrs.2020.128819

چکیده

زمینه و هدف: توجه سازمان به مسئولیت‌های اجتماعی خود نمایانگر رویکرد اخلاقی آن و در نظر داشتن منافع و مصالح اجتماعی است. در میان الگوهای مختلفی که وظایف و اقدامات سازمان‌ها در این زمینه را معرفی کرده‌اند، پژوهش حاضر به واکاوی مؤلفه‌های تشکیل دهندۀ مسئولیت اجتماعی از دیدگاه آیات و روایات پرداخته است و بر این اساس دلالت‌های آن را برای دانشگاه‌های جامعه اسلامی معرفی کرده است.
روش: اینپژوهش کاربردی، کیفی، استقرایی و تفسیری است. برای انجام آن در مرحله نخست، با استفاده از روش تحلیل مضمون آیات و روایات مرتبط تحلیل شدند و مضامین تشکیل دهنده مسئولیت اجتماعی شناسایی و تلفیق شدند. اطمینان از اعتمادپذیری این یافته‌ها با تأیید ده نفر از خبرگان دانشگاهی و مباحث مدیریت اسلامی انجام شد که با استفاده از روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شده‌اند. ارائه دلالت‌های مرتبط برای دانشگاه‌های جامعه اسلامی نیز با استفاده از رویکرد برایشی انجام شده است.
یافته‌ها: مسئولیت اجتماعی از دیدگاه آیات و روایات در قالب شش مضمون اصلی ارائه شده است: مسئولیت قانونی، مدنی ـ اجتماعی، زیست‌محیطی، اقتصادی، فرهنگی ـ آموزشی و سیاسی. دلالت‌های مرتبط با هر یک از این شش مضمون برای دانشگاه‏های جامعه اسلامی نیز به تفصیل ارائه شده است.
نتیجه‌گیری: شناخت ماهیت مسئولیت اجتماعی سازمان از دیدگاه آیات و روایات، گامی مهم در راستای حرکت به‎سوی عملکرد اخلاق‌مدارانه و دینی سازمان‌ها  در جامعۀ اسلامی به شمار می‌رود. دلالت‎های ارائه شده در این زمینه نیز می‌توانند زمینه را برای عملیاتی‌سازی این مقولۀ مهم در دانشگاه‌های اسلامی فراهم سازد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Thematic Analysis of Corporate Social Responsibility from the Perspective of Verses and Narratives: Implications for the Universities of the Islamic Society

نویسندگان [English]

  • Hassan Danaeefard 1
  • Hamidreza Boustani 2
  • Sanaz Shakeri 3
  • Mehdi Zaki 4
1 Prof., Department of Public Administration, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
2 PhD., Department of Behavioral Management, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
3 MSc., Department of Management, Marvdasht Branch, Islamic Azad University, Fars, Iran.
4 MSc., Department of Business Management, Firoozkooh Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Background and Purpose: The organization's attention to its social responsibilities reflects its ethical approach and consideration of social benefits and interests. Among the various models that have introduced the duties and actions of organizations in this field, the present study has explored the components of social responsibility from the perspective of verses and narratives and has introduced its implications for the universities of the Islamic society based on those verses and narratives.
 Methodology: This research is applied, qualitative, inductive and interpretive. In the first stage, the content of the relevant verses and narratives were analyzed using the content analysis method, and the themes of social responsibility were identified and combined. Ensuring the reliability of these findings was done by confirming ten academic experts in Islamic management topics who were selected using purposive sampling method. The presentation of relevant implications for the universities of the Islamic society has also been done using the unsystematic approach.
 Findings: Social responsibility from the perspective of verses and narratives is presented in the form of six main themes: Legal, civil-social, environmental, economic, cultural-educational and political responsibility. The implications related to each of these six themes for the universities of the Islamic society are also presented in detail.
 Conclusion: Understanding the nature of social responsibility of the organization from the perspective of verses and narratives is an important step in moving towards the ethical and religious performance of organizations in Islamic society. The implications provided in this regard can also provide the basis for the implementation of this important category in Islamic universities.

کلیدواژه‌ها [English]

  • social responsibility
  • verses and narratives
  • implication studies
  • universities of Islamic society
قرآن کریم.
اسماعیلی گیوی، حمیدرضا؛ موسوی خطیر، سیدجلال؛ منصوری، علی نظر؛ فضائلی، احمد ( 1397 ). شناسایی راهبردهای ارتقای
.77 -51 ،(4) الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت. فصلنامه مدیریت اسلامی، 26
امینی، سیدجواد؛ زارع، علی ( 1397 ). دلالت پژوهی الگوی ارزشیابی خط مشی بر اساس آموزه های نهج البلاغه . دوفصلنامه اسلام و
.49 -25 ،(14) مدیریت، 7
ایمان، محمدتقی؛ کلاته ساداتی، احمد ( 1390 ). بررسی تطبیقی مسئولیت اجتماعی علم در اسلام و غرب . فصلنامه رو ششناسی
.88 -59 ،(69) علوم انسانی، 17
بخاری، محمدبن اسماعیل ( 1391 ). صحیح البخاری. ترجمه عبدالعلی نوراحراری. تربت جام: نشر شیخ الاسلام احمد جام.
برادران حقیر، مریم؛ نورشاهی، نسرین؛ روشن، احمدرضا ( 1398 ). مفهوم سازی مسئولیت اجتماعی دانشگاه در ایران . فصلنامه
.26 -1 ،(3) پژوهش و برنام هریزی در آموزش عالی، 25
بوستانی، حمیدرضا؛ بانشی، عبادالله؛ شاکری، احمد ( 1396 ). اولویت بندی مؤلفه های فرهنگ سازمانی از منظر نهج البلاغه در
.78 -61 ،(1) دانشگاه اسلامی. فصلنامه مدیریت در دانشگاه اسلامی، 6
تمیمی آمدی، عبدالواحد ( 1410 ). غررالحکم و دررالحکم، تهران: مؤسسه فرهنگی دارالحدیث.
حاجی زاده، مهین؛ آورجه، محی الدین ( 1393 ). مسئولیت پذیری اجتماعی در قرآن کریم ب ا تأکید بر دیدگاه علامه طباطبایی در
.156 -123 ،(1) المیزان. دوفصلنامه قرآن در آینه پژوهش، 1
حاجیها، زهره؛ سرافزار، بهمن ( 1393 ). بررسی رابطه بین مسئولیت پذیری اجتماعی شرکت ها و هزینه حقوق صاحبان سهام در
.123 -105 ،(14) شرکت های پذیرفت هشده در بورس اوراق بهادار تهران. فصلنامه پژوه شهای تجربی حسابداری، 4
حبیبی، نوید؛ وظیفه دوست جعفری، حسین ( 1395 ). مؤلفه های ارتقای مسئولیت پذیری اجتماعی دانشگاه آزاد ا سلامی . فصلنامه
.145 -125 ،(2) پژوهش و برنام هریزی در آموزش عالی، 22
141 مطالعات منابع انسانی، دوره 10 ، شماره 4، زمستان 1399
حکیمی، محمدرضا؛ حکیمی، علی؛ حکیمی، محمد ( 1395 ). الحیاه (احمد آرام، مترجم). تهران: دلیل ما.
حمیدیا، بابک؛ میرکمالی، سیدمحمد؛ پورکریمی، جواد؛ رضائیان، علی ( 1398 ). طراحی الگوی رهبری دانشگاه اسلامی . فصلنامه
.137 -95 ،(2) اندیشه مدیریت راهبردی، 13
دانایی فرد، حسن ( 1395 ). روش شناسی مطالعات دلالت پژوهی در علوم اجتماعی و انسانی: بنیان ها، تعاریف، اهمیت، رویکردها و
.71 -39 ،(86) مراحل اجرا. فصلنامه رو ششناسی علوم انسانی، 22
دیالمه، نیکو ( 1398 ). شناسایی مؤلفه های شایستگی اساتید اثربخش از منظر آموزه های اسلامی (رویکردی به دانشگاه انقلاب
.314 -295 ،(2) اسلامی). فصلنامه مدیریت در دانشگاه اسلامی، 8
رضوانخواه، سلمان؛ صالحى، اکبر؛ سجادی، سیدمرتضى ( 1399 ). مسئولیت های اجتماعی انسان از منظر امام علی با تأکید بر
.35-8 ،(1) نهج البلاغه و نقش تعلیم و تربیت در تحقق آنها. فصلنامه اسلام و مطالعات اجتماعی، 8
رونقی، محمدحسین ( 1398 ). رابطه اخلاق حرفه ای اسلامی و مسئولیت پذیری اجتماعی بر سرمایه اجتماعی . فصلنامه مدیریت
.184 -163 ،(3) اسلامی، 27
شریف الرضی، محمدبن حسین ( 1387 ). نهج البلاغه (محمد دشتی، مترجم). قم: نشر الهادی.
طالب نیا، قدرت الله؛ رجب دری، حسین؛ خانی ذلان، امیررضا ( 1397 ). بررسی عوامل مؤثر بر مسئولیت پذیری اجتماعی شرکت ها از
.211 -183 ،(2) دیدگاه اسلامی. فصلنامه مدیریت اسلامی، 26
عزتی، امیرحسن؛ ترابی، محسن ( 1399 ). مؤلفه های تمدن نوین اسلامی و الزامات شکل گیری و ثمرات آن مبتنی بر بیانات مقام
.96 -75 ،(1) معظم رهبری. فصلنامه علمی مدیریت اسلامی، 28
عیوضی، علی اشرف ( 1380 ). قطره ای از دریا: سیری در اندیشه های امام خمینی درباره دانشگاه اسلامی . فصلنامه مدیریت در
.22 -11 ،(14) دانشگاه اسلامی، 6
فروغی، داریوش؛ میرشمس شهشهانی، مرتضی؛ سمیه پور، حسین ( 1387 ). نگرش مدیران درباره افشای اطلاعات حسابداری
.70 -55 ،(52) اجتماعی: شرکت های پذیرفت هشده در بورس اوراق بهادار تهران. بررس یهای حسابداری و حسابرسی، 15
فرهادی راد، حمید؛ پارسا، عبدالله؛ شاهی، سکینه؛ بهرامی، مهران ( 1399 ). شناسایی و واکاوی مسئولیت های اجتماعی دانشگاه .
.45 -33 ، فصلنامه علمی آموزش علوم دریایی، 21
فیض کاشانی، محمدبن شاه مرتضی ( 1369 ). الوافی. مشهد: نشر کتابخانه امام امیرالمومنین علی (ع).
کریمی، رضا ( 1386 ). نه جالفصاحه (حسین ردایی آملی، مترجم). قم: نشر نسیم حیات.
کوی، لئ تان ( 1378 ). آموزش وپرورش: فرهنگ ها و جوامع. (محمد یمنی، مترجم). تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
مجلسی، محمدباقر ( 1037 )، بحارالانوار. تهران: مؤسسه دارالکتب اسلامیه.
مجلسی، محمدباقر ( 1351 ). آسمان و جهان. (محمد باقر کوه کمر هاى، مترجم). تهران: نشراسلامیه.
محمدبن حسن طوسی، ابوجعفر ( 1068 ). تهذیب الاحکام، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
محمدلو، مسلم؛ اکبری، بنفشه؛ مهدویان پور، الهام ( 1393 ). شناسایی مؤلفه های مسئولیت اجتماعی دانشگاه ها با استفاده از تکنیک
.192 -161 ،(3) دلفی فازی مطالعه موردی: دانشگاه شیراز. فصلنامه انجمن آموزش عالی ایران، 6
مضمون کاوی مسئولیت اجتماعی سازمان از دیدگاه آیات و روایات: دلالتهایی... 142
محمدی ری شهری، محمد ( 1384 )، میزان الحکمه، تهران: نشر درالحدیث.
یعقوب بن اسحاق، محمد ( 1393 ). الکافی، ترجمه حسین استادولی تهران: نشر دارالثقلین.
یعقوبی، لیلا ( 1391 ). بررسی مسئولی تپذیری اجتماعی در آموز ههای اسلام و دلال تهای تربیتی آن برای معلما ن، به راهنمایی
ایراندخت فیاض. پایان نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه علامه طباطبائی.